Module 4.3 · Chance and inheritance (Xác suất và di truyền)
Thuộc Package 4 · Reason with Variation. Phần learner Việt Nam giải rất thạo, và vẫn hay hiểu sai.
Tôi dùng được tỉ lệ di truyền để dự đoán, và hiểu tỉ lệ đó là kỳ vọng chứ không phải lời hứa.
| Unit | 4 |
| Mastery level | 8 tới 12 |
| Lớp (VN) | 9 tới 12 |
| Key concept chính | Patterns (Quy luật) · Evidence (Bằng chứng) |
Unit 1 · Predict with ratios (Dự đoán bằng tỉ lệ)
Tôi sẽ làm được dùng sơ đồ lai để dự đoán tỉ lệ các kiểu hình ở đời con.
Mastery level 8-12 · Lớp 9-12 · Patterns (Quy luật)
| Bậc | Learner làm được gì |
|---|---|
| Đang hình thành | Nhớ tỉ lệ 3:1 mà không biết nó ra từ đâu |
| Đạt | Lập được sơ đồ lai và suy ra tỉ lệ |
| Vững | Suy ngược: từ tỉ lệ ở đời con đoán ra kiểu gen của bố mẹ |
Bằng chứng đạt. Learner xác định đúng kiểu gen bố mẹ từ tỉ lệ quan sát được ở đời con.
Hiểu lầm thường gặp. Tính trạng trội là tính trạng tốt hơn hoặc phổ biến hơn. Trội chỉ nói về việc gen nào biểu hiện khi có mặt cả hai, không nói gì về giá trị hay tần suất trong quần thể.
Knowledge node. Sơ đồ lai · Trội và lặn · Kiểu gen · Kiểu hình · Quy luật phân li
Unit 2 · Ratios are expectations (Tỉ lệ là kỳ vọng, không phải bảo đảm)
Tôi sẽ làm được hiểu tỉ lệ 3:1 là kỳ vọng trên số lớn, không phải điều chắc chắn xảy ra với bốn đứa con.
Mastery level 9-12 · Lớp 10-12 · Evidence (Bằng chứng) · Patterns (Quy luật)
| Bậc | Learner làm được gì |
|---|---|
| Đang hình thành | Tin bốn đứa con sẽ có đúng ba trội một lặn |
| Đạt | Hiểu tỉ lệ chỉ đúng khi số lượng đủ lớn |
| Vững | Ước lượng được mức sai lệch bình thường khi mẫu nhỏ |
Bằng chứng đạt. Learner giải thích được vì sao một gia đình bốn con toàn con trai không hề mâu thuẫn với tỉ lệ 1:1.
Hiểu lầm thường gặp. Đã có ba con trai thì đứa thứ tư khả năng cao là con gái. Mỗi lần sinh độc lập với các lần trước, và tỉ lệ không hề "tự cân bằng lại". Đây là hiểu lầm phổ biến tới mức có tên riêng, và nó không mất đi chỉ nhờ giải nhiều bài tập di truyền.
Learner giải thạo cả trăm bài vẫn có thể tin điều này, vì các bài tập luôn giả định số lượng lớn mà không nói ra.
Knowledge node. Xác suất · Kỳ vọng thống kê · Tính độc lập của các phép thử · Cỡ mẫu
Unit 3 · Family trees (Đọc phả hệ)
Tôi sẽ làm được đọc một sơ đồ phả hệ và suy ra kiểu di truyền của một tính trạng.
Mastery level 9-12 · Lớp 10-12 · Relationships (Quan hệ)
| Bậc | Learner làm được gì |
|---|---|
| Đang hình thành | Đọc được ký hiệu nhưng không suy được gì |
| Đạt | Xác định được tính trạng trội hay lặn từ phả hệ |
| Vững | Nhận ra khi phả hệ không đủ thông tin để kết luận |
Bằng chứng đạt. Learner chỉ ra một cá thể trong phả hệ mà kiểu gen không xác định được, và nói rõ cần thêm thông tin gì.
Hiểu lầm thường gặp. Mọi phả hệ đều suy ra được đáp án duy nhất. Nhiều phả hệ thật tương thích với nhiều giả thuyết, và nhận ra điều đó quan trọng hơn việc ép ra một đáp án.
Knowledge node. Phả hệ · Suy luận di truyền · Người mang gen lặn · Di truyền liên kết giới tính
Unit 4 · Risk, not certainty (Nguy cơ, không phải chắc chắn)
Tôi sẽ làm được đọc một con số nguy cơ di truyền và hiểu đúng nó nói gì về một cá nhân.
Mastery level 10-12 · Lớp 11-12 · Consequences (Hệ quả)
| Bậc | Learner làm được gì |
|---|---|
| Đang hình thành | Đọc nguy cơ cao thành chắc chắn mắc bệnh |
| Đạt | Hiểu nguy cơ là xác suất trên quần thể |
| Vững | Phân biệt nguy cơ tương đối với nguy cơ tuyệt đối, hai con số hay bị lẫn |
Bằng chứng đạt. Learner giải thích được vì sao "tăng nguy cơ 100%" có thể chỉ là từ 1 phần nghìn lên 2 phần nghìn.
Hiểu lầm thường gặp. Mang gen nguy cơ nghĩa là sẽ mắc bệnh. Phần lớn gen chỉ làm tăng xác suất, và môi trường vẫn giữ vai trò lớn, đúng như Module 3.4 đã nêu. Hiểu sai chỗ này dẫn tới những quyết định y tế rất nặng nề.
Knowledge node. Nguy cơ di truyền · Nguy cơ tương đối và tuyệt đối · Tư vấn di truyền · Xác suất và cá nhân
Dạy module này theo kiểu IB
Concept-based. Khái niệm dẫn dắt là Evidence: xác suất mô tả tập hợp, và áp nó lên một cá nhân luôn cần cẩn trọng.
Inquiry. Khuôn tung đồng xu bốn lần, dành cho unit 2:
Mỗi learner tung đồng xu ĐÚNG 4 lần, ghi kết quả
↓
"Bao nhiêu bạn ra đúng 2 sấp 2 ngửa?" (thường chưa tới một nửa lớp)
↓
Gom kết quả cả lớp lại: tổng thể rất gần 1:1
↓
"Vậy tỉ lệ 1:1 đúng ở đâu? Ở mỗi bạn, hay ở cả lớp?"
↓
"Bài tập di truyền của chúng ta đang nói về cái nào?"Câu cuối là câu mà một learner giải trăm bài Punnett vẫn chưa từng bị hỏi. Nó chuyển tỉ lệ di truyền từ một công thức thành một phát biểu thống kê có phạm vi, và đó là toàn bộ mục đích của unit này.